در این نوشته‏، پس از بحثی در مورد منشاء واژه (نام)، مقولۀ تخصصی واژه و واژه گزینی ریاضی و به ویژه سیر تحولات واژه گزینی را در ریاضیات معاصر‏، از زمان تأسیس دارالفنون تا زمان حاضر مورد توجه قرار می دهیم. نیز اصول حاکم بر واژه گزینی در ویراست های اول و دوم ‎  واژه نامۀ ریاضی و آمار  (انجمن ریاضی ایران) را مرور می کنیم. در پایان‏، با ذکر دلایلی‏، پیشنهاد می کنیم که این واژه نامه هر چه زودتر به صورت برخط در معرض دید کاربران قرار داده شود.

0

واژگان اراتم (Erratum) و کوریجندوم (Corrigendum)، ریشه لاتین دارند. این دو واژه زمانی در چاپ و انتشارات مقالات علمی به کار می روند که اصلاح یک مقاله علمی منتشر شده به صورت کاغذی (Print) یا بر خط (Online)، ضرورت داشته باشد.با این وجود، واژه اراتم زمانی به کار می رود که خطای مهم به وجود آمده توسط مجله در طول فرایند بررسی، چاپ و انتشار مقاله رخ داده و از چشم نویسندگان پنهان باقی مانده است. این در حالی است که واژه کوریجندوم زمانی به کار می رود که این خطای مهم توسط نویسندگان رخ داده و از چشم داوران و ویراستاران مجله پنهان مانده است.

در «ضرورت تقویت زبان ملی»، فشرده استدلال ما در انتشارات فرهنگان از 15-16 سال پیش چنین بوده است:با تعریف واقع بینانه، ناوابستگی (یا «خودکفایی») عبارت است از: مصرف کننده صرف علم و فناوری دیگران نبودن، بلکه علم و فناوری نو و اصیل تولید کردن و علم و فناوری خود را، و محصولات آن را که کالا و خدمات است، با دیگران مبادله کردن. یعنی ناوابستگی در گرو تولید علم و فناوری است. تولید علم و فناوری، غیر از پژوهش، تفکر خلاق می خواهد، و بالندگی تفکر خلاق علمی در مقیاس جامعه ممکن نیست مگر با حضور زبان علمی بالیده و بالنده، چرا که زبان نه تنها ظرف تفکر، بلکه همچنین ابزار تفکر است: انسان با زبان و در زبان می اندیشد، و هرچه زبان بالیده تر و با دیگر عناصر بوم فرهنگی سازگارتر، اندیشیدن هموارتر و بالنده تر و خلاق تر. پس پیشرفت زبان در حیطه علم و فناوری از لازمه های رسیدن به ناوابستگی و خوداتکایی است. با این استدلال، واژه گزینی فقط فعالیتی در جهت تسهیل ارتباط در داخل جامعه مصرف کننده علم و فناوری نیست، بلکه واژه گزینی در واقع تولید ابزارهای تفکر (آن هم تفکر خلاق) است - تولیدی که نیاز به آن ده ها سال است مورد بحث است، و حجم مورد نیاز آن حدود یک دهه پیش توسط آقای دکتر رضا منصوری معادل 10 میلیون واژه برآورد شد، که حالا قاعدتا باید به چیزی بین 12 تا 15 میلیون رسیده باشد. آیا با سرعت تولید واژه در جهان برای مفاهیم تازه کشف شده، و در مقابل آن سرعت تولیدات واژه گزینی ما در ایران طی همین یک دهه، امیدی به چاره ساز بودن سازوکارهایی که در این مدت در پیش گرفته ایم هست؟ پاسخ بدیهی این است که خیر: ما نیاز به «تولید انبوه واژه» داریم. حال، چه کنیم؟این مقاله پاسخی بسته بندی شده به این سوال نیست، بلکه سعی دارد این سوال کلی را پله پله به سوال هایی دیگر تجزیه کند. باشد که بتوان آنها را به صورت یک سامانه (سیستم)، یعنی «مجموعه ای از اجزا و روابطشان که با هم، نسبت به بیرون از خود، کاری را انجام می دهد یا می تواند انجام دهد» نگریست، تا مقدمه ای باشد برای حرکت به سمت یافتن پاسخ ها. پیشنهادهایی نیز در زمینه برخی از سوال ها عرضه خواهد شد ...

متون فارسی میانه اعم از کتیبه ها، متون مانوی، زبور، متون پهلوی هنوز حاوی بسیاری از کلمات ناخوانده یا اشتباه خوانده شده است. در این میان، متون فارسی میانه زردشتی، به دلیل اشکال های عدیده خط پهلوی، بیش از آثار دیگر بازمانده از این زبان، دچار ابهام در قرایت و تعدد و تنوع ترجمه اند. در این نوشتار، یک واژه از زند وندیداد و شایست نشایست و سه واژه از بندهشن، مورد بازخوانی قرار گرفته اند و خوانش جدیدی برای هر یک پیشنهاد شده است. راه حل خوانش این واژه ها و واژه های مشابه آن ها در متون پهلوی، جز بهر ه گیری از شواهد متنی و مسایل زبانی، بازنگری صورت مکتوب آن ها در دست نویس ها و در نظر گرفتن احتمالات گوناگون در حرف نویسی آن هاست. تلاش شده است تا این قرایت های پیشنهادی در تطابق حداکثری با صورت نگارشی موجود در دست نویس ها باشد و در صورت تصحیح واژه و عدول از ضبط دست نویس ها، دلایل کافی برای توجیه آن ها بیان شود.

همواره مهمترین دغدغه فرهنگستان در دوره های مختلف، ساختن واژه های فارسی در دو حوزه عمومی و تخصصی بوده است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) واژه سازی را با حوزه عمومی آغاز کرد که ما حصل آن در «فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان: دفتر اول» آمده است. واژه سازی، چون متعلق به ساختواژه است، قاعدتا باید طبق اصول این حوزه انجام شود. در مقاله حاضر، ابتدا اصول ساختواژی واژه سازی به منزله یک چارچوب تحلیل ارایه می گردد و سپس بر اساس آن، نمونه ای از واژه های عمومی نوساخته فرهنگستان بررسی می شود تا میزان انطباق آنها با اصول واژه سازی مشخص گردد. بر این اساس، می توان دلایل یا زمینه های پذیرش این واژه های نوساخته و عدم پذیرش برخی دیگر را دریافت. از آنجا که واژه سازی در حوزه عمومی اولین تجربه فرهنگستان سوم است، تحلیل دلایل یا زمینه های پذیرش یا عدم پذیرش در حکم نوعی محک این تجربه است و، به علاوه، نکات راهگشایی را نیز برای اقدامات و تجربه های آتی عرضه می کند.

هر چند که واژه یاب به عنوان ابزاری سودمند در آموزش زبان شناخته شده است، تأثیرات احتمالی شکل ها و اندازه های آن مورد پژوهش قرار نگرفته است. بر این مبنا، مقالة حاضر به بررسی تأثیر اندازه های مختلف نمونه های واژه یاب (دو جمله کامل، یک جمله کامل و جمله ناتمام) بر یادگیری پیوسته و طولانی مدت واژه های جدید پرداخته است. شرکت کنندگان پژوهش حاضر، 66 دانشجوی زبان انگلیسی سطح متوسط به بالا بودند که با بهره گیری از آزمون تعیین سطح و از سه کلاس انتخاب شدند. هر گروه 63 واژه ی جدید را در یکی از این سه اندازه دریافت کردند. آموزش واژههای جدید مدت هفت جلسه به طول انجامید. در هر جلسه، برخی از واژهها در نمونه های واژه یاب با اندازه های اشاره شده به سه گروه ارائه شده و زبان آموزان به استنباط معنای واژه ها با بهره گیری از بافت پرداختند. یافته ها نشان داد گروهی که واژههای جدید را در بافت دو جملهای دریافت کرده بودند، در یادگیری پیوسته موفق تر عمل کردند. هر چند، تفاوت معناداری مابین دانش واژگانی سه گروه در آزمون تأخیری یافت نشد. همچنین، میانگین گروهی که واژهها را در جمله های ناکامل دریافت کرده بودند، پائین تر از دو گروه دیگر بود. یافتههای این پژوهش می تواند به آموزش و یادگیری واژه از طریق واژه یاب کمک کند.

سبک زندگی به معنای امروزd آن اگرچه پدیده ای نو و محصول شرایط زندگی مدرن است لکن در قالب ادبیاتی دیگر دیرینه ای طولانی دارد و مفاهیم مرتبط با آن را می توان در آیات قرآن کریم پیدا کرد. در علوم اجتماعی برای بررسی موضوع سبکزندگی از مفاهیمی هم چون توسعه، تمدن، فرهنگ، طبقه، هویت و مانند آن استفاده شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی سبکزندگی در قرآن کریم به این پرسش پاسخ می دهد که واژگان مربوط و مرتبط با سبک زندگی در قرآن کدامند و بسامدی آن در این کتاب مقدس چگونه است؟ با استفاده از روش اسنادی در مرحله اول و تحلیل بسامدی یا فراوانی در مرحله دوم، این نتیجه حاصل شد که حداقل 10 واژه در قرآن کریم دارای قرابت معنایی با سبک زندگی است و با استفاده از این واژگان می توان تصویری از سبک زندگی اسلامی مبتنی بر قرآن کریم ارائه کرد. علاوه بر واژه دین که درتعریف آن به روش زندگی نسبت این همانی با سبک زندگی دارد، واژگانی همچون سنت، ملت، منهاج، صراط، طریق، حیات طیبه، دأب، سیره و مانند آن نیز مشعر به سبک زندگی هستند. چنان چه سبک زندگی را به همه سطوح و عرصه های حیات جمعی و فردی تسری بدهیم، مفاهیمی چون «دین»، «سنت» و «ملّت» نزدیک ترین واژه ها به سبک زندگی خواهند بود. در تلقی از سبک زندگی به مثابه روش زندگی، واژ ه هایی هم چون «منهاج»، «سیره» مناسب تر هستند؛ لکن اگر بنا باشد هم چون برخی ادبیات موجود، سبک زندگی را به سطوح رویین زندگی مربوط بدانیم، معادل های دیگری مانند «شاکله» و «دأب» سنخیت بیشتری با موضوع بررسی دارند.